Xã Tân Minh

Có những vùng đất được nhận diện bằng những công trình đồ sộ, những con số tăng trưởng hay những dự án mới. Nhưng cũng có những vùng đất mà sức hấp dẫn không nằm ở những gì vừa được dựng xây, mà ở chiều sâu văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Văn hóa ở đó không chỉ hiện diện trong những ngôi đình, mái chùa hay lễ hội truyền thống, mà còn sống trong cách con người ứng xử với quá khứ, với hiện tại và cùng nhau kiến tạo tương lai.

Tân Minh – một xã mới của thành phố Hải Phòng – là một vùng đất như thế. Đằng sau một tên gọi mới là lớp trầm tích văn hóa dày đặc được hun đúc từ nhiều thế hệ. Từ dấu tích Phật giáo du nhập sớm qua Chùa Đót, cây bồ đề hơn 1.500 năm tuổi, đến dấu ấn của danh nhân văn hóa, những ngôi đền linh thiêng, lễ hội dân gian và truyền thống hiếu học, yêu nước... tất cả đã tạo nên một sức mạnh nội sinh bền bỉ. Đó chính là sức sống của một vùng đất – sức sống được nuôi dưỡng bằng văn hóa.

Khi lịch sử vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay

Mỗi vùng đất đều có một "ký ức". Có nơi ký ức ấy chỉ còn lưu lại trong sử sách, có nơi chỉ còn tồn tại trong những phế tích lặng lẽ cùng thời gian. Nhưng cũng có những vùng đất mà lịch sử vẫn đang hiện hữu trong từng nhịp sống hằng ngày, để mỗi người dân, dù vô tình hay hữu ý, đều đang tiếp nối một dòng chảy văn hóa không ngừng nghỉ.

Tân Minh là một trong những vùng đất như vậy.

Đi trên những con đường hôm nay, khó có thể hình dung rằng mảnh đất này từng là nơi ghi dấu những lớp trầm tích văn hóa từ rất sớm. Không phải ngẫu nhiên mà nơi đây lưu giữ tới 17 di tích lịch sử, văn hóa được xếp hạng cấp thành phố. Cũng không phải ngẫu nhiên mà nhiều giá trị vật thể và phi vật thể vẫn được cộng đồng gìn giữ nguyên vẹn qua bao biến thiên của lịch sử.

Giữa không gian thanh bình của làng quê Bắc Bộ, Chùa Đót hiện lên như một chứng nhân của thời gian. Theo nhiều tư liệu lịch sử địa phương, đây là một trong những nơi Phật giáo du nhập rất sớm vào vùng đất Tiên Lãng xưa. Điều đặc biệt hơn cả là trong khuôn viên chùa vẫn còn hiện diện cây bồ đề được truyền tụng có tuổi đời trên 1.500 năm. Trải qua biết bao cuộc bể dâu, chiến tranh, thiên tai và những đổi thay của thời cuộc, cây bồ đề ấy vẫn vươn tán xanh, lặng lẽ che chở cho ngôi cổ tự như một biểu tượng của sức sống bền bỉ.

Có lẽ, không phải ngẫu nhiên mà người dân nơi đây luôn dành cho cây bồ đề sự tôn kính đặc biệt. Bởi trong tâm thức của họ, đó không chỉ là một cổ thụ, mà còn là biểu tượng của sự trường tồn, của trí tuệ và lòng từ bi – những giá trị cốt lõi mà Phật giáo đã góp phần bồi đắp cho đời sống văn hóa của cộng đồng suốt nhiều thế kỷ.

Nếu Chùa Đót kể câu chuyện về sự hiện diện sớm của Phật giáo trên vùng đất này thì Chùa Thiên Tộ lại gợi nhắc về một thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo trong đời sống cộng đồng. Không chỉ là nơi tu hành, Chùa Thiên Tộ từng là nơi truyền dạy giáo lý, lan tỏa tinh thần hướng thiện và nuôi dưỡng đời sống tâm linh của người dân trong vùng. Trải qua bao biến động, ngôi chùa vẫn là điểm tựa tinh thần, nơi con người tìm về mỗi khi cần sự an yên giữa nhịp sống hiện đại.

Ở Tân Minh, văn hóa Phật giáo không tách rời đời sống. Những tiếng chuông chùa ngân lên mỗi sớm mai không chỉ báo hiệu một ngày mới, mà còn như nhắc nhở con người sống thiện lương, biết yêu thương, sẻ chia và hướng về những điều tốt đẹp. Chính những giá trị ấy đã âm thầm góp phần hình thành cốt cách của biết bao thế hệ người dân nơi đây.

Không chỉ có dấu ấn Phật giáo, Tân Minh còn là vùng đất gắn với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Đình và từ đường thờ Tiến sĩ, Thượng thư Nhữ Văn Lan vẫn được người dân gìn giữ như một biểu tượng của tinh thần trọng học, trọng hiền tài. Ông không chỉ là một vị đại thần có nhiều đóng góp cho đất nước, mà còn là ông ngoại của Danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm – Trạng Trình, người có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử, văn hóa và tư tưởng Việt Nam.

Mối liên hệ ấy không đơn thuần là sự nối tiếp của huyết thống, mà còn phản ánh truyền thống coi trọng tri thức đã được hình thành từ rất sớm trên mảnh đất này. Qua nhiều thế hệ, tinh thần hiếu học ấy vẫn được người dân gìn giữ, trở thành một giá trị văn hóa bền vững, góp phần tạo nên nguồn lực con người cho sự phát triển của quê hương.

Điều đáng quý là những giá trị ấy chưa bao giờ chỉ nằm trong ký ức. Chúng vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay, từ những buổi sinh hoạt văn hóa ở các thôn, những ngày hội truyền thống, những hoạt động giáo dục lịch sử địa phương trong nhà trường đến việc người dân tự nguyện chung tay bảo tồn di tích, gìn giữ phong tục, lễ nghi và những nếp sống đẹp của cha ông.

Đó chính là biểu hiện sinh động nhất của một nền văn hóa còn sống. Bởi di sản chỉ thật sự có ý nghĩa khi vẫn được cộng đồng tiếp nhận, gìn giữ và tiếp tục trao truyền. Một ngôi chùa chỉ là công trình kiến trúc nếu không còn người tìm đến. Một ngôi đình chỉ còn là dấu tích nếu không còn những mùa lễ hội. Và lịch sử sẽ chỉ là những trang sách khô cứng nếu không được kể lại bằng chính niềm tự hào của những người đang sống trên mảnh đất ấy.

Ở Tân Minh, lịch sử chưa bao giờ ngủ quên. Lịch sử vẫn đang đồng hành cùng hiện tại, trở thành nền móng để một vùng đất mới tiếp tục xây dựng tương lai trên chính chiều sâu văn hóa của mình.

Di sản sống trong lòng cộng đồng

Có một điều thú vị ở Tân Minh: nếu hỏi người dân đâu là niềm tự hào của quê hương, rất ít người bắt đầu bằng những con số. Họ thường kể về một ngôi đền, một mái chùa, một lễ hội, một bậc tiền nhân hay một câu chuyện được ông bà truyền lại từ thuở nhỏ. Điều đó cho thấy, văn hóa ở nơi đây không phải là khái niệm trừu tượng mà là một phần trong ký ức tập thể, được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Trong không gian văn hóa ấy, Đền Canh Sơn và Đền Bì có vị trí đặc biệt. Không chỉ là hai công trình tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đất Tiên Lãng xưa, đây còn là hai trong Ngũ Linh Từ – năm ngôi đền linh thiêng đã đi vào đời sống tâm linh của người dân qua hàng trăm năm lịch sử. Mỗi ngôi đền gắn với một truyền thuyết, một nhân vật, một sự tích khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở điểm chung: tôn vinh những người có công với quê hương, đất nước và gửi gắm khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ.

Đền Canh Sơn gây ấn tượng bởi kiến trúc độc đáo. Ngôi đền được xây dựng bằng những khối đá xanh nguyên khối, tạo nên vẻ đẹp bền vững, trang nghiêm nhưng cũng rất gần gũi với cảnh quan đồng bằng Bắc Bộ. Qua bao lần mưa nắng, những phiến đá vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về bàn tay tài hoa của cha ông, về trình độ kỹ thuật, mỹ thuật và tư duy kiến trúc của người Việt từ nhiều thế kỷ trước. Giá trị của ngôi đền không chỉ nằm ở vật liệu hay kỹ thuật xây dựng, mà còn ở thông điệp về sự trường tồn của văn hóa dân tộc.

Nhưng điều làm nên sức sống của Đền Canh Sơn hay Đền Bì không chỉ là kiến trúc.

Đó là con người.

Nếu một ngày không còn người đến dâng hương, không còn tiếng trống hội, không còn những đoàn rước đông vui, những nghi lễ trang nghiêm hay những lớp người trẻ được cha mẹ đưa đến tìm hiểu lịch sử quê hương, thì dù công trình có nguyên vẹn đến đâu, di sản ấy cũng chỉ còn là một "hiện vật". Chính cộng đồng mới là người thổi hồn cho di sản, để mỗi ngôi đền tiếp tục là một phần của đời sống hôm nay.

Điều đó được thể hiện rõ nhất trong Lễ hội rước Ngũ Linh Từ – lễ hội đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng mà còn là ngày hội văn hóa của cả cộng đồng. Những đoàn rước trong trang phục truyền thống, tiếng chiêng, tiếng trống, tiếng nhạc lễ hòa quyện cùng dòng người thành kính tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau trong niềm tự hào chung về quê hương.

Ở đó, người cao tuổi truyền lại nghi thức cho lớp trẻ; các dòng họ cùng chung tay chuẩn bị lễ hội; những người con xa quê trở về sum họp; trẻ nhỏ háo hức theo chân ông bà trong đoàn rước. Chính sự tiếp nối tự nhiên ấy đã giúp lễ hội không chỉ được bảo tồn về hình thức mà còn được gìn giữ bằng tình cảm và trách nhiệm của cộng đồng.

Đó cũng là lý do vì sao UNESCO luôn khẳng định rằng chủ thể của di sản văn hóa phi vật thể không phải là hiện vật hay nghi lễ, mà là cộng đồng – những người đang thực hành, trao truyền và làm giàu thêm các giá trị văn hóa qua từng thế hệ. Câu chuyện của Ngũ Linh Từ ở Tân Minh chính là minh chứng sinh động cho nhận định ấy.

Không chỉ có các thiết chế tín ngưỡng, văn hóa Tân Minh còn được bồi đắp bởi hệ thống 17 di tích lịch sử, văn hóa đã được xếp hạng cấp thành phố. Mỗi di tích là một "trang sử bằng đá", lưu giữ những dấu ấn về quá trình hình thành vùng đất, về truyền thống dựng nước và giữ nước, về tinh thần hiếu học, về tín ngưỡng dân gian và những giá trị đạo đức đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng.

Song điều đáng quý nhất không phải là số lượng di tích.

Điều đáng quý là phần lớn các di tích ấy vẫn đang được người dân gìn giữ, chăm sóc và sử dụng như những không gian văn hóa sống. Từ lễ hội truyền thống, các hoạt động giáo dục lịch sử địa phương, đến những buổi sinh hoạt cộng đồng, những ngày đầu xuân hay các dịp lễ trọng, đình, đền, chùa vẫn là nơi hội tụ của lòng người. Chính sự hiện diện thường xuyên của cộng đồng đã giúp các di sản không trở thành những "bảo tàng ngoài trời", mà tiếp tục thực hiện chức năng vốn có: kết nối con người với cội nguồn, với lịch sử và với nhau.

Có lẽ, sức mạnh lớn nhất của văn hóa Tân Minh nằm ở đó. Không phải ở tuổi đời của một di tích, cũng không chỉ ở giá trị nghệ thuật của một công trình, mà ở khả năng nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng, hun đúc lòng yêu quê hương và tạo nên sự gắn kết giữa các thế hệ. Đó là thứ tài sản vô hình nhưng bền vững nhất – thứ tài sản đã và đang tạo nên sức sống lâu bền của vùng đất này.

Khi văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh của một vùng đất

Nếu chỉ nhìn vào hệ thống di tích, lễ hội hay những công trình cổ, người ta sẽ thấy Tân Minh là một vùng đất giàu truyền thống. Nhưng điều làm nên bản sắc của nơi đây không dừng lại ở những giá trị hữu hình ấy.

Điều đáng trân trọng hơn là sau mỗi ngôi đình, mái chùa, mỗi lễ hội hay mỗi câu chuyện lịch sử đều có bóng dáng của con người – những người đã lặng lẽ gìn giữ, trao truyền và làm giàu thêm các giá trị văn hóa qua từng thế hệ.

Ở Tân Minh, văn hóa chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của ngành văn hóa hay của những người trông coi di tích. Văn hóa hiện diện trong nếp sống, trong cách ứng xử và trong tinh thần cộng đồng đã được bồi đắp qua nhiều đời.

Đó là truyền thống hiếu học được vun đắp từ dấu ấn của Tiến sĩ, Thượng thư Nhữ Văn Lan và dòng chảy khoa bảng của vùng đất Tiên Lãng xưa. Truyền thống ấy vẫn tiếp tục được gìn giữ trong từng mái trường, từng gia đình, nơi việc học luôn được xem là con đường để lập thân, lập nghiệp và phụng sự quê hương.

Đó còn là đạo lý "uống nước nhớ nguồn" đã trở thành một phần trong đời sống tinh thần của mỗi người dân. Những ngày tháng Bảy, khi hàng nghìn ngọn nến được thắp sáng tại bốn nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn, khi từng đoàn cán bộ, đoàn viên, học sinh và Nhân dân thành kính dâng hương tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ, truyền thống ấy không chỉ được nhắc lại bằng lời nói mà được thể hiện bằng những việc làm cụ thể. Những hoạt động tri ân, chăm sóc nghĩa trang, thăm hỏi người có công, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ đã trở thành nếp sinh hoạt văn hóa giàu ý nghĩa, góp phần bồi đắp lòng yêu nước và trách nhiệm công dân.

Một vùng đất có hơn một nghìn liệt sĩ, hàng trăm Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, thương binh, bệnh binh và người có công với cách mạng không chỉ lưu giữ những con số của lịch sử, mà còn mang trong mình ký ức về những hy sinh để làm nên độc lập, tự do của dân tộc. Chính ký ức ấy đã trở thành nền tảng tinh thần, hun đúc ý chí vượt khó, đoàn kết và khát vọng vươn lên của cộng đồng hôm nay.

Từ những giá trị truyền thống ấy, văn hóa ở Tân Minh tiếp tục được mở rộng sang những lĩnh vực mới của đời sống. Đó là tinh thần tương thân tương ái trong các hoạt động an sinh xã hội; là sự đồng lòng của người dân trong xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan làng quê; là ý thức bảo tồn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể ngay từ mỗi gia đình, mỗi dòng họ, mỗi thôn xóm.

Điều đáng ghi nhận là sau khi thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, bốn vùng quê với những nét văn hóa riêng đã nhanh chóng hòa quyện trong một chỉnh thể thống nhất. Không có sự đối lập giữa cái cũ và cái mới, giữa địa danh này với địa danh khác. Thay vào đó là tinh thần tôn trọng sự đa dạng, gìn giữ bản sắc của từng cộng đồng để cùng tạo nên bản sắc chung của xã Tân Minh hôm nay.

Chính sự hòa quyện ấy đã tạo nên sức mạnh nội sinh đặc biệt. Đó không phải là sức mạnh được tạo nên từ nguồn lực vật chất, mà từ niềm tin, sự đồng thuận và tình yêu quê hương của mỗi người dân. Khi cộng đồng cùng chia sẻ một hệ giá trị, cùng tự hào về lịch sử, cùng có ý thức giữ gìn di sản và cùng hướng tới tương lai, văn hóa sẽ trở thành chất keo gắn kết xã hội, tạo động lực cho phát triển bền vững.

Có thể nói, những di tích, lễ hội hay danh nhân chỉ là biểu hiện hữu hình của văn hóa. Giá trị lớn nhất mà văn hóa mang lại chính là hình thành nên con người – những con người biết trân trọng cội nguồn, biết tiếp nhận cái mới mà không đánh mất bản sắc, biết gìn giữ truyền thống nhưng cũng không ngừng đổi mới để thích ứng với thời đại.

Đó chính là sức mạnh bền bỉ nhất của Tân Minh. Một sức mạnh không dễ nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng hiện diện trong từng việc làm, từng cách ứng xử và trong khát vọng xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Văn hóa vì thế không chỉ là ký ức của quá khứ.

Văn hóa đang trở thành động lực của hiện tại và là nền tảng cho tương lai.

Văn hóa – sức mạnh nội sinh trong hành trình phát triển

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, khi nhịp sống hiện đại đang làm thay đổi diện mạo của nhiều vùng quê, câu hỏi đặt ra không còn là làm thế nào để phát triển nhanh hơn, mà là phát triển như thế nào để không đánh mất bản sắc. Với Tân Minh, câu trả lời không nằm ở việc lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại, mà ở khả năng dung hòa, để văn hóa trở thành nền tảng cho mọi bước phát triển.

Có thể dễ dàng nhận thấy những đổi thay trên vùng đất này. Hệ thống giao thông được đầu tư đồng bộ, đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân ngày càng được nâng cao; chuyển đổi số được triển khai mạnh mẽ trong hoạt động quản lý, điều hành và phục vụ người dân; Cổng thông tin điện tử, hệ thống truyền thanh thông minh, các nền tảng số, mạng xã hội hay những sản phẩm truyền thông ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang từng ngày đưa hình ảnh Tân Minh đến gần hơn với bạn bè trong và ngoài địa phương.

Song, điều đáng nói là công nghệ ở Tân Minh không được sử dụng để thay thế các giá trị truyền thống, mà để lan tỏa và gìn giữ những giá trị ấy.

Những ngôi chùa, ngôi đình, đền cổ hay lễ hội truyền thống không chỉ hiện diện trong không gian thực mà còn được giới thiệu trên môi trường số; những câu chuyện về lịch sử, về danh nhân, về truyền thống cách mạng được kể bằng nhiều hình thức mới; những nét đẹp văn hóa của quê hương được truyền tải qua các chương trình phát thanh, các video, các sản phẩm truyền thông hiện đại để đến với đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Đó là một cách tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển của thời đại: bảo tồn để phát huy, phát huy để tiếp tục bảo tồn.

Bởi một di sản chỉ thật sự có sức sống khi được cộng đồng biết đến, trân trọng và tiếp tục gìn giữ. Một giá trị văn hóa chỉ thật sự trường tồn khi được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng những phương thức phù hợp với từng giai đoạn phát triển của xã hội.

Ở Tân Minh hôm nay, những người trẻ vẫn trở về trong mùa lễ hội Ngũ Linh Từ; những em học sinh vẫn được nghe kể về Tiến sĩ, Thượng thư Nhữ Văn Lan, về Danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm, về những giá trị lịch sử của quê hương; người dân vẫn cùng nhau gìn giữ đình, đền, chùa, chăm lo hương khói, bảo vệ những cổ vật, những cây di sản và những không gian văn hóa đã gắn bó với làng quê từ bao đời. Chính sự tiếp nối ấy đã giúp văn hóa không trở thành ký ức xa xôi, mà luôn hiện diện trong đời sống thường nhật.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Tân Minh cũng là câu chuyện của nhiều vùng quê Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Trong dòng chảy của đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, văn hóa ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực nội sinh, là nền tảng tinh thần và là động lực cho sự phát triển bền vững. Đó cũng là tinh thần được Đảng ta nhiều lần khẳng định: văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội; phát triển kinh tế không tách rời việc gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Với Tân Minh, sức mạnh ấy được kết tinh từ nhiều lớp giá trị: từ truyền thống Phật giáo lâu đời với Chùa Đót và cây bồ đề hơn một thiên niên kỷ; từ dấu ấn khoa bảng của Tiến sĩ, Thượng thư Nhữ Văn Lan; từ những ngôi đền linh thiêng trong hệ thống Ngũ Linh Từ; từ Lễ hội rước Ngũ Linh Từ đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; từ hệ thống 17 di tích lịch sử, văn hóa; từ đạo lý "uống nước nhớ nguồn", tinh thần hiếu học, lòng yêu nước và sự gắn kết cộng đồng đã được bồi đắp qua bao thế hệ.

Tất cả đã hòa quyện để tạo nên bản sắc riêng của một vùng đất đang đổi mới nhưng không đánh mất cội nguồn.

Có người từng nói, thời gian là phép thử công bằng nhất đối với mọi giá trị. Những gì chỉ mang tính nhất thời sẽ dần bị lãng quên. Chỉ những giá trị được cộng đồng gìn giữ và tiếp nối mới có thể trường tồn cùng năm tháng.

Hơn một nghìn năm trước, hạt giống Phật pháp bén rễ trên mảnh đất này. Hàng trăm năm trước, những bậc hiền tài đã làm rạng danh quê hương bằng tri thức và nhân cách. Bao thế hệ cha ông đã dựng đình, xây chùa, lập đền, mở hội, gìn giữ phong tục, vun đắp đạo lý để truyền lại cho con cháu một nền tảng văn hóa bền vững. Hôm nay, trên chính nền tảng ấy, Tân Minh đang viết tiếp câu chuyện phát triển bằng khát vọng đổi mới, bằng tinh thần hội nhập và bằng niềm tin vào sức mạnh của văn hóa.

Một xã mới có thể được hình thành bằng quyết định hành chính.

Nhưng một vùng đất có bản sắc chỉ có thể được hình thành bằng lịch sử.

Và một vùng đất có sức sống chỉ có thể được nuôi dưỡng bằng văn hóa.

Có lẽ, điều đọng lại sau hành trình tìm hiểu về Tân Minh không chỉ là sự ngưỡng mộ trước những ngôi cổ tự, những di tích linh thiêng hay những lễ hội truyền thống, mà còn là niềm tin rằng, chừng nào cộng đồng vẫn biết trân trọng quá khứ, gìn giữ bản sắc và không ngừng làm giàu thêm những giá trị tốt đẹp của cha ông, thì chừng đó văn hóa vẫn sẽ là mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng sự phát triển.

Nhìn từ Tân Minh, có thể thấy rõ một chân lý giản dị nhưng sâu sắc: văn hóa không chỉ là ký ức của một vùng đất, mà chính là sức sống để vùng đất ấy đi tới tương lai.